Πέμπτη 21 Μαρτίου 2019
Τσιάκα Μαρία

Τσιάκα Μαρία

Ποιος μπορεί να φανταστεί ότι οι πρωταθλητές που έχουν την δύναμη να «ντοπάρουν» μια ολόκληρη χωρά και ένα ολόκληρο στάδιο μπορούν να κρύβουν μυστικά που είναι πιθανό να τους κοστίσουν ακριβά, ακόμα και την ίδια τους τη ζωή! Και φυσικά δεν αναφέρομαι στην χρήση των αναβολικών άλλα στην ανάπτυξη των διατροφικών διαταραχών (ΔΔ) που χτυπάει ανελέητα το 20% της ελίτ των αθλητών. Οι έρευνες μαρτυρούν ότι οι αθλητές ανήκουν στη μεγαλύτερη ομάδα κίνδυνου για την ανάπτυξη των ΔΔ, σε σύγκριση με όλες τις υπόλοιπες ομάδες του γενικού πληθυσμού.

 

Αν αναρωτιέστε γιατί, ο λόγος είναι απλός: η κουλτούρα του αθλητισμού είναι επικίνδυνη, καθώς απαιτεί από τους αθλητές να χτίσουν το ιδανικό μυώδες σώμα που θα τους οδηγήσει στην κατάκτηση της μεγίστης επίδοσης. Όλα στο βωμό ενός ρεκόρ που θα καταρριφτεί και μαζί με αυτό και οι ζωές νέων ανθρώπων. Δεν είναι τυχαίο λοιπόν που οι αθλητές κινδυνεύουν πιο πολύ από όλους μας, η τελειότητα είναι το βασικό χαρακτηριστικό ενός πρωταθλητή αφού απλά αν δεν είναι τέλειος δεν μπορεί να αποκαλείται πρωταθλητής. Αυτό αποτελεί και ένα από τα βασικότερα χαρακτηριστικά για να αναπτύξει κάποιος ΔΔ.

 

Στην πορεία της νόσου, το μεγαλύτερο πρόβλημα που αναδύεται είναι η άρνηση των αθλητών με ΔΔ να αποδεχτούν το πρόβλημα. Φυσικά αυτό συνδέεται με την βαθιά αντίληψη που έχουν για το σώμα τους, δηλαδή ότι είναι το όχημα προς την τελειότητα και φυσικά  αυτή η πεποίθηση υποστηρίζεται με σθένος και από τον προπονητή και την οικογένεια. Ανεξάρτητα από το γεγονός ότι το σώμα δοκιμάζεται καθημερινά και ωθείται στα άκρα συνεχώς… Η συμπεριφορά αυτή είναι αποδεκτή και αναμενόμενη από όλους! Καταλαβαίνετε λοιπόν πόσο εύκολο είναι για έναν προπονητή να αγνοήσει τα σημάδια της ΔΔ σε έναν πολλά υποσχόμενο αθλητή. Αυτό ακριβώς αναφέρεται από πολλές μαρτυρίες αθλητών, οι όποιοι έχουν παραδεχτεί στην πορεία της ανάρρωσης τους ότι ο προπονητής ήταν εκείνος που απαιτούσε περιορισμό της τροφής και απώλειας βάρους και κυρίως λίπους προκειμένου να επιτευχθεί η μεγίστη απόδοση. Δυστυχώς, η στιγμή της αποκάλυψης της ΔΔ, της ασθένειας δηλαδή, έρχεται όταν ο αθλητής πλέον δεν μπορεί να αποδώσει καθόλου ή όταν έχει βρεθεί πολύ κοντά στο θάνατο.

 

 

Επειδή το θέμα των ΔΔ στους αθλητές είναι ανεξάντλητο, θα ήθελα να αναφερθώ περιγραφικά και εντελώς ενημερωτικά: α) στους παράγοντες κίνδυνου, β) στα χαρακτηριστικά των ΔΔ και γ)στα πρώτα σημάδια της ΔΔ στους αθλητές.

 

Παράγοντες κινδύνου

·         Τα αθλήματα που δίνουν ιδιαίτερη έμφαση στην εμφάνιση, στο βάρος ή στη μυϊκή δύναμη. Πχ:  γυμναστική, bodybuilding ή πάλη.

·         Τα ατομικά αθλήματα, όπως γυμναστική, τρέξιμο, πατινάζ σε πίστα, χορός ή κατάδυση, εμφανίζουν παρουσιάσουν μεγαλύτερες πιθανότητες εμφάνισης ΔΔ έναντι των ομαδικών αθλημάτων, όπως μπάσκετ ή ποδόσφαιρο.

·         Αθλήματα αντοχής, όπως: στίβος, τρέξιμο, κολύμπι, άλμα.

·         Η πεποίθηση ότι το χαμηλότερο σωματικό βάρος θα μεγιστοποιήσει την απόδοση.

·         Η έναρξη του αθλητισμού από την παιδική ηλικία και οι προσδοκίες του προπονητή και της οικογένειας να γίνει ελίτ αθλητής.

·         Χαμηλή αυτοεκτίμηση που ενισχύεται όταν οι γονείς ζουν μέσω της επιτυχίας του παιδιού τους στον αθλητισμό και το παιδί συνδέει τον αθλητισμό με την επιβράβευση και την αποδοχή των γονιών.

·         Ιστορικό με χρόνια δίαιτα, σωματική ή σεξουαλική κακοποίηση.

·         Ο προπονητής που επικεντρώνεται κυρίως στην επιτυχία και στην απόδοση του αθλητή παρά στον αθλητή άτομο.

 

Χαρακτηριστικά προσωπικότητας των διατροφικών διαταραχών

Υπάρχουν πολλά βασικά χαρακτηριστικά της ασθένειας που επιδεινώνονται ιδιαίτερα στις γυναίκες αθλήτριες.

 

·         Η άρνηση είναι ένα βασικό χαρακτηριστικό των διατροφικών διαταραχών.

·         Η τελειομανία καθώς οι αθλητές εκπαιδεύονται να βασίζονται στην ακρίβεια και την «τέλεια» εκτέλεση προγραμματισμένων κινήσεων, συμπεριφορών αλλά και τελετουργικών προκειμένου να πετύχουν και να κερδίσουν.

·         Η ανταγωνιστικότητα είναι ένα άλλο χαρακτηριστικό που συνήθως παρατηρείται στα άτομα με διατροφικές διαταραχές.

·         Τέλος, το να είσαι γυναίκα αθλήτρια σημαίνει ότι πρέπει να αποποιηθείς σημαντικά στοιχεία της γυναικείας ψυχοσύνθεσης και βιολογίας. Αυτός είναι ένας σημαντικός παράγοντας στην αύξηση του επιπολασμού και του κινδύνου της διατροφικής διαταραχής. Και μην ξεχνάτε ότι μοντέλα  πρωταθλητών είναι κυρίως άνδρες (με εξαίρεση το χορό, τις μαζορέτες, το συγχρονισμένο κολύμπι).

 

Μπορείτε να φανταστείτε τη πίεση που δέχεται μια αθλήτρια για να ανδρώσει το σώμα της και να γίνει πιο μυώδης, δηλαδή να πάει κόντρα στην ίδια τη φύση της; Φτάνοντας σε σημείο να επιδιώκει την αμηνόρροια, με στόχο την τέλεια απόδοση και την επιτυχία.

 

Πρώιμα σημάδια διατροφικής διαταραχής σ’ έναν αθλητή

·         Αυξημένη ανησυχία σχετικά με το σωματικό λίπος και το σωματικό βάρος.

·         ‘Έντονη ενασχόληση με την «υγιεινή διατροφή» αναπτύσσοντας έτσι άκαμπτη συμπεριφορά γύρω από την κατανάλωση τροφών (περιορισμός μεγάλης γκάμας τροφών κυρίως λιπαρών και υδατανθράκων).

·         Κοινωνική απόσυρση, απώλεια οικειότητας και εγγύτητας με τους φίλους και την οικογένεια.

·         Απότομη απώλεια βάρους.

·         Αδυναμία διαχείρισης άλλων τομέων της ζωής (όπως σχολείο, σχέσεις κτλ).

·         Απώλεια περιόδου και ορμονικές διαταραχές.

Όλα τα παραπάνω συνθέτουν ένα εκρηκτικό μείγμα για την πολυπόθητη νίκη των  αθλητών, η όποια είναι συχνά πολύ επικίνδυνη για την ίδια τους την ζωή… Προσοχή λοιπόν! Ας σταματήσουμε να υποτιμούμε την νόσο των ΔΔ σαν κοινωνία γιατί όπως αντιλαμβάνεστε συμβαίνει παντού.

 

* Γ Μαρία Τσιάκα είναι η διευθύντρια του Ελληνικού Κέντρου Διατροφικών Διαταραχών και υποψήφια Διδάκτωρ του Kings College, οικογενειακή θεραπεύτρια εξειδικευμένη στις διατροφικές διαταραχές, www.hcfed.gr

 

Η Νευρική ανορεξία (AN) και η Νευρική βουλιμία (BN) είναι διαταραχές που χαρακτηρίζονται από παθολογικές διατροφικές συμπεριφορές και διαστρεβλωμένη εικόνα του σώματος με κοινό βιολογικό, γενετικό και ψυχολογικό υπόβαθρο.

Πριν περιγράψω τις βασικές ομοιότητες ανάμεσα στις δυο νόσους ανά παράγοντα, θα ήθελα να εξηγήσω περιληπτικά την κάθε νόσο ξεχωριστά. Καταρχήν να πω ότι και η Ανορεξία και η Βουλιμία χτυπούν αδιακρίτως φύλου, φυλής, θρησκείας και κοινωνικής τάξης. Αποτελούν νόσο που πηγαίνει παντού και σε όλους.

Η Ανορεξία είναι μια ασθένεια που χαρακτηρίζεται από συμπεριφορές και σκέψεις που αποσκοπούν στο απόλυτο ελέγχο της τροφής και των συναισθημάτων, στην επίτευξη της τελειότητας μέσω του ασκητισμού και της απόλυτης αυτοκυριαρχίας. Είναι η νόσος που υπερνικά την ανθρώπινη φύση, αφανίζοντας όλα τα βασικά ένστικτα που βασανίζουν και ταλαιπωρούν αλλά ταυτόχρονα συντηρούν το ανθρώπινο είδος.

Η Βουλιμία έχει ανάλογες συμπεριφορές, σκέψεις και στόχους, με την μόνη διαφορά ότι  ο ασθενής με ΒΝ αδυνατεί να ξεπεράσει την ανθρώπινη φύση του, αφού  πολύ συχνά “υποκύπτει» με μανία σε όλα όσα με κόπο προσπαθεί να απαρνηθεί. Όμως η βουλιμία χαρακτηρίζεται από έντονα υπερφαγικά επεισόδια που πάντα συνοδεύονται από βαριά και δύσκολα συναισθήματα όπως ενοχή, απόγνωση, φόβο και κατάθλιψη. Τα συναισθήματα αυτά πολύ συχνά οδηγούν τους ασθενείς σε αυτοκαταστροφικές συμπεριφορές για την επαναφορά του έλεγχου της κατάστασης μέσω χρήσης καθαρτικών, υπερβολικής άσκησης ή αυτοπρόκλησης εμετών.

Βιολογικοί παράγοντες

Οι τελευταίες έρευνες δείχνουν ότι ο υποσιτισμός πυροδοτεί το φόβο των ασθενών απέναντι στην τροφή και στο σώμα. Αυτό οφείλεται κυρίως: (α) σε μια βιολογική αλλαγή του τρόπου που επεξεργάζεται ο εγκέφαλος την διαδικασία της ανταμοιβής αλλά και, (β) στην απορρύθμιση των συστημάτων παράγωγης της σεροτονίνης και της ντοπαμίνης στον εγκέφαλο. Κατά συνέπεια μεταβάλλεται η συμπεριφορά και η διάθεση του ασθενούς, αυξάνοντας κατακόρυφα το άγχος και τα συμπτώματα κατάθλιψης.

Γεννητικοί (γονιδιακοί) παράγοντες

Η γενετική κληρονομικότητα μπορεί να αυξήσει κατά 50-80% το κίνδυνο ανάπτυξης ΑΝ και ΒΝ  συμβάλλοντας έτσι στην πυροδότηση των νευροβιολογικών παραγόντων που ευθύνονται για την εμφάνιση της νόσου. Επίσης μοιράζονται κοινά φαινότυπα που συνδέονται με χαρακτηριστικά της προσωπικότητας τα οποία μεταφέρονται γονιδιακά, αυξάνοντας τον κίνδυνο εμφάνισης της νόσου. Αυτά τα χαρακτηριστικά περιλαμβάνουν κυρίως το άγχος, την αποφυγή βλάβης, την τελειομανία και τον ψυχαναγκασμό.

Ψυχολογικοί  παράγοντες (πεποιθήσεις, συμπεριφορές, σκέψεις και συναισθήματα)

·         Η χαμηλή αυτοεκτίμηση, η αρνητική εικόνα σώματος, η δυσκολία διαχείρισης των οδυνηρών συναισθημάτων στις διαπροσωπικές σχέσεις πολύ συχνά οδηγούν τους ασθενείς στην υιοθέτηση μιας διαστρεβλωμένης στάσης απέναντι στην τροφή.

·         Οι πιο τυπικές συμπεριφορές συνοδεύονται με τον φόβο κατανάλωσης της τροφής, την διχοτόμηση των τροφών σε καλές και κακές, υγιεινές και παχυντικές. Η προσπάθεια περιορισμού της τροφής γίνεται μέσω της μείωσης της γκάμας των τροφών και τον αποκλεισμό κυρίως των υδατανθράκων και των λιπαρών από την διατροφή. Έτσι καταλήγουν πολύ συχνά στην αποφυγή των περισσότερων κύριων γευμάτων.

·         Οι πεποιθήσεις γύρω από την σωστή διατροφή είναι πλήρως διαστρεβλωμένες, με πολλές εσφαλμένες αντιλήψεις που διέπονται από τα λανθασμένα μαθηματικά της μέτρησης των θερμίδων (που πολύ συχνά λέω στους ασθενείς μου).

·         Ο θυμός είναι η άμεση αντίδραση στην οποιοδήποτε ένδειξη πείνας και η φωνή της διατροφικής διαταραχής καθορίζει κυριολεκτικά όλη την ζωή του ασθενούς, κατακλύζοντας τον από συναισθήματα ανεπαρκείας, ενοχής, απόγνωσης, άγχους, τρόμου και πανικού.

·         Η καθημερινή ενασχόληση με την τροφή δηλ. την επιλογή και την προετοιμασία των γευμάτων, παρεμβαίνει καταλυτικά στην οικογενειακή ζωή, οδηγώντας συχνά τον ασθενή σε συγκρούσεις και αψιμαχίες με τα αλλά μέλη της οικογένειας.

·         Η κοινωνική απομόνωση είναι αναπόφευκτη λόγω όλων των παραπάνω παραγόντων. Όπως αντιλαμβάνεστε οι δυο ασθένειες έχουν πολλά περισσότερα κοινά χαρακτηριστικά από ότι πιστεύαμε. Έτσι είναι πολύ σημαντικό να μην υποτιμούμε την Νευρική Βουλιμιά και να υπερτιμούμε την Νευρική Ανορεξία, καθώς και οι δυο νόσοι είναι εξίσου επικίνδυνες για την ψυχική και την σωματική υγεία των ασθενών.

       * Η Μαρία Τσιάκα είναι πρόεδρος του Ελληνικού Κέντρου Διατροφικών Διαταραχών.