Τετάρτη 13 Νοεμβρίου 2019
Έφη Σίμου

Έφη Σίμου

Πέμπτη, 26 Νοέμβριος 2015 17:06

Φόβος και Μέσα Μαζικής Επικοινωνίας

Γράφει η Έφη Σίμου

 

 

Στην πορεία της ανθρωπότητας ο φόβος της καταστροφής και του θανάτου ήταν πάντα και πανταχού παρόν. Σήμερα παρά τα τεχνολογικά άλματα και την πρόοδο της επιστήμης ο φόβος είναι το διάχυτο συναίσθημα της εποχής μας. Ζούμε στην εποχή της αγωνίας και οι εχθροί της κοινωνίας πολλοί και διαφορετικοί: ο αντιδημοκρατικός φόβος της φτώχειας και της εξαθλίωσης, που εμπεριέχει η οικονομική καταστροφή, ο φόβος του μισθωτού ότι θα χάσει τη δουλειά του και δεν θα μπορέσει να πληρώσει τους τόκους των ενυπόθηκων δανείων, ο φόβος για τη στάση πληρωμών, το πάγωμα των αγορών, ο φόβος της τρομοκρατίας και της καταστροφής, δηλαδή ο φόβος για το τέλος του δυτικού κόσμου, όπως τον γνωρίζουμε μέχρι σήμερα. Στο παρελθόν ο φόβος ήταν ο βράχος πάνω στον οποίο πολλές εκκλησίες έχτισαν την παντοδυναμία τους. Σήμερα ο φόβος είναι το προϊόν πολλαπλών κέντρων λήψης αποφάσεων και πολιτικών, που υπαγορεύονται από ποικίλα συμφέροντα. Η κατασκευή και αναπαράσταση του φόβου είναι μια διαδικασία, η οποία αναπόφευκτα περιλαμβάνει τα ΜΜΕ, κυρίως διότι στο σύγχρονο κόσμο γνωρίζουμε πολύ λίγα από την άμεση εμπειρία μας και χωρίς τη συμβολή των ΜΜΕ.

 

 

Σαν ταινία φαντασίας

 

 

Μέχρι και την 11η Σεπτεμβρίου μεγιστάνες παραγωγοί και εμπνευσμένοι σκηνοθέτες είχαν αφιερώσει χρήμα και ταλέντο στην παραγωγή όλο και πιο θεαματικών σκηνών καταστροφής. Σώματα εκτοξεύονται μαζί με συντρίμμια από ανατιναγμένα κτίρια, άνθρωποι πηδούν από τα παράθυρα λίγο πριν φτάσουν οι φλόγες, μετεωρίτες χτυπούν τον πλανήτη Γη και εξαφανίζουν ολόκληρες περιοχές. Τα σενάρια του τρόμου πέρα από προσφιλές σενάριο κινηματογραφικών ταινιών επιβεβαιώνονται καθημερινά μέσα από πλάνα δελτίων ειδήσεων και βίντεο στο you tube από όλα τα μέρη του δικτυωμένου ψηφιακά κόσμου. Η χαίνουσα πληγή της αβεβαιότητας και της ανασφάλειας επιτείνεται με τη συνηγορία των ΜΜΕ. Η ρητορική της καταστροφολογίας είναι πολύ προσφιλής και εύκολα αναπαραγώγιμη στα ΜΜΕ, το κλίμα κινδύνου, προκαλεί το ενδιαφέρον του κοινού και επομένως δημιουργείται έντεχνα και διοχετεύεται στην λαϊκή κατανάλωση. Ο κίνδυνος έχει όλα τα χαρακτηριστικά μιας ιστορίας, που μπορεί να γίνει πρώτο θέμα τρομοκρατώντας παράλληλα το κοινό. Ο συνδυασμός του κινδύνου με τη συνομωσιολογία φέρνει ακροαματικότητα, τηλεθέαση, κάνει τους διαδικτυακούς τόπους δημοφιλείς, πουλά φύλα και τελικά φέρνει διαφημίσεις και κέρδη στους οργανισμούς των ΜΜΕ.

 

 

Όταν η τέχνη αντιγράφει την πραγματική ζωή

 

 

Από την 11η Σεπτεμβρίου μέχρι σήμερα η αγωνία και ο φόβος καθημερινά επιτείνεται. Οι κινηματογραφικοί ήρωες ζωντάνεψαν με ένα παράξενα τρομακτικό τρόπο και η πραγματική ζωή άρχισε να μιμείται τα ειδικά εφέ των ταινιών τρόμου. Ζούμε το ανοίκειο. Σενάρια φαντασίας άρχισαν να ζωντανεύουν και να μας κυνηγούν, επιτείνοντας την αγωνία και το φόβο εκατομμυρίων πολιτών που παρακολουθούν εμβρόντητοι τις εξελίξεις μέσω των ΜΜΕ.

 

Ο φόβος για την τρομοκρατία δεν είναι βεβαίως καινούργιος. Τρομοκράτες υπήρχαν κατά την διάρκεια της σύγχρονης ιστορίας. Είναι πλέον προφανές πως η αναπαράσταση του κινδύνου στα ΜΜΕ είναι συνάρτηση της πολιτικής κατάστασης. Η συνεχόμενη πλημμυρίδα καταστροφών έχει επιφέρει ισχυρά πλήγματα στη συλλογική αίσθηση ασφάλειας και ευνομίας. Η συνεχής εισροή αισθητηριακών ερεθισμάτων τρόμου μέσω των ΜΜΕ διαμορφώνει την νέα συλλογική μνήμη. Η αποδόμηση του κόσμου ασφάλειας μας κάνει πιο επιρρεπείς στην υιοθέτηση μέτρων που σε άλλες εποχές θα φάνταζαν ως καταπάτηση και παραβίαση των κεκτημένων ατομικών δικαιωμάτων και δομεί ένα νέο μοντέλο δικαιωμάτων προς χάρη του δημοσίου συμφέροντος και της δημόσιας ασφάλειας, όπως για παράδειγμα την υποστήριξη άμεσης στρατιωτικής δράσης για πολεμική σύγκρουση, την αυξημένη επιτήρηση δημόσιων χώρων ή ακόμη και τη διεύρυνση των εξουσιών του στρατού.

 

Όταν ο φόβος συναντά την παραπληροφόρηση, τότε το αποτέλεσμα μοιάζει με μαζική υστερία και γενικευμένο παρανοϊκό σύνδρομο. Συνήθως εκεί που η ηθικολογία συναντά τον κίνδυνο, η αλήθεια χάνεται και ο πανικός κάνει την εμφάνιση του πιο έντονα από κάθε άλλη φορά. Αν αναλογιστούμε ότι η συλλογική οπτική και ακουστική αντίληψη των σύγχρονων κοινωνιών είναι ουσιαστικά και πρακτικά τα ΜΜΕ, των οποίων η φύση είναι ούτως ή άλλως υπερβολική, θα πρέπει να είμαστε ιδιαίτερα προσεκτικοί ως προς την αφομοίωση, άκριτη υιοθέτηση και κυρίως αναπαραγωγή ιστοριών και ειδήσεων, οι όποιες διοχετεύονται στο κοινό συνεπικουρούμενες από την οπτικοποίηση και την δραματική παρουσίαση τους, που αναπόφευκτα καθηλώνουν την ακουστική και οπτική μας προσοχή.

 

Βέβαια ο φόβος και πανικός περνά και ξεχνιέται, συνήθως όμως παραμένει πάντα στη λαϊκή και συλλογική μνήμη. Άλλες φορές, έχει περισσότερο σοβαρές και μακροπρόθεσμες επιπτώσεις, οι οποίες μπορεί να σημάνουν αλλαγές στη νομική, κοινωνική, πολιτική ζωή ή ακόμα και στον τρόπο που η ίδια η κοινωνία αντιλαμβάνεται τον εαυτό της και κυρίως ασκεί τον κοινωνικό έλεγχο.

 

* Η Έφη Σίμου είναι η συγγραφέας του βιβλίου «Ενημέρωση Υψηλού Κινδύνου: ΜΜΕ, Κίνδυνος και Δημόσια Υγεία».

Εφη Σίμου 

 

 

Την προηγούμενη εβδομάδα μια ολόκληρη γειτονιά στο κέντρο της Μυτιλήνης, σοκαρισμένη αντίκρισε αφίσες με το ονοματεπώνυμο μιας γυναίκας και την αναφορά ότι είναι φορέας του HIV/AIDS.

 

Πριν δύο χρόνια η κοινή γνώμη έκπληκτη και με σχετική αγωνία, παρακολουθούσε ένα υψηλής θεαματικότητας σήριαλ. Ήταν η ιστορία 12 ιερόδουλων που βρέθηκαν θετικές με HIV, δηλαδή τον ιό που προκαλεί AIDS. Τα θύματα είχαν εντοπιστεί μετά από ελέγχους αστυνομικών και υγειονομικών υπηρεσιών σε οίκους ανοχής και γνωστές "πιάτσες". Η διαπόμπευση των γυναικών αυτών είχε πραγματοποιηθεί μέσω της περιφοράς τους σε δελτία ειδήσεων, ενημερωτικές εκπομπές και ιστοσελίδες κοινωνικής δικτύωσης, διήρκησε τουλάχιστον δύο εβδομάδες και διανθίστηκε με προσωπικά δεδομένα και φωτογραφίες και άλλων γυναικών.

 

Η δημόσια διαπόμπευση, δηλαδή η ατιμωτική περιφορά –πομπή του ενόχου και η παράδοσή του στη χλεύη του όχλου ήταν φαινόμενο που καταγράφηκε από τα πανάρχαια χρόνια σε πολλά μέρη του κόσμου. Πολλοί ιστορικοί αναφέρουν ότι αποτέλεσε ένα από τα αγαπημένα θεάματα ρωμαίων και βυζαντινών. Ενδιάμεσοι αξιοσημείωτοι σταθμοί αποτελούν η διαπόμπευση ατόμων για διάφορα πλημμελήματα στους δρόμους της Ρώμης κατά τη διάρκεια της Ανατολικής Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας, το «κυνήγι των μαγισσών» κατά τον μεσαίωνα, το οποίο μέχρι σήμερα αναφέρεται σε προσχηματικές κατηγορίες γυναικών , οι οποίες στην συνέχεια βασανίστηκαν, καταδικάστηκαν και εκτελέστηκαν με φρικτό τρόπο, η υποχρέωση των λεπρών να φορούν κουδούνι, ώστε να προειδοποιούνται οι υγιείς για την παρουσία τους και ο διαβόητος νόμος 4.000 περί τεντιμποϊσμού στην Ελλάδα του 1950, βάσει του οποίου καθορίζονταν νομοθετικά η αντιμετώπιση των νεαρών ταραχοποιών, οι οποίοι έριχναν φρούτα ή γιαούρτια σε περαστικούς και επιδίδονταν σε βανδαλισμούς.

 

Στην πομπή που σχηματιζόταν προπορεύονταν σαλπιγκτές και διαλαλητές από όπου προήλθε και η λαϊκή έκφραση ο κόσμος το έχει βούκινο. Ο σκοπός της διαπόμπευσης ήταν η ηθική, αλλά και η σωματική εξουθένωση του καταδικασμένου, μέσω της δημοσιότητας που έπαιρνε η τιμωρία του.

 

Με την εξέλιξη της κοινωνίας και των εξευγενισμό των ηθών η ποινή της διαπόμπευσης καταργήθηκε κυρίως λόγω της βαρβαρότητας της πράξης. Το τελευταίο διάστημα παρατηρούμε να επανέρχεται στο δημόσιο βίο εκπορευόμενη, άλλοτε από πολίτες ως μέσο εκδίκησης και ηθικής εξόντωσης (οροθετική Μυτιλήνης) και ως μέσο έκφρασης της οργής ( πέταγμα γιαουρτιών και φρούτων σε πολιτικούς) και άλλοτε από κρατικούς αξιωματούχους ως μέτρο προστασίας της δημόσιας υγείας( οροθετικές ιερόδουλες ), ως μέτρο εντυπωσιασμού και αποπροσανατολισμού της κοινής γνώμης (οφειλέτες του δημοσίου) και ως μέτρο πίεσης και εκφοβισμού (συλλήβδην διασυρμός ιατρών για παραοικονομία και υπερσυνταγογράφηση).

 

Δεν θα πρέπει να διαφύγει της προσοχής μας, και κυρίως της δημοκρατικής μας συνείδησης ότι ανεξάρτητα από τα κίνητρα η δημόσια διαπόμπευση αποτελεί παραβίαση θεμελιωδών ατομικών δικαιωμάτων και του τεκμηρίου αθωότητας, κατάφορη παράβαση των προσωπικών δεδομένων, του ιατρικού απορρήτου και εφαλτήριο για αναπαραγωγή ρατσιστικών στερεοτύπων και ότι στο παρελθόν αποτέλεσε σημάδι κοινωνιών σε παρακμή, που διψούσαν για άρτο και θεάματα.

 

Σε επίπεδο δημόσιας υγείας η δημόσια διαπόμπευση ατόμων, κυρίως λόγω μεταδοτικών νοσημάτων εμπεριέχει σημαντικούς κινδύνους δεδομένου ότι τα άτομα υπό το φόβο της διαπόμπευσης μπορούν να προβούν σε απόκρυψη του προβλήματος τους, γεγονός που μπορεί να οδηγήσει σε μεγαλύτερη διασπορά των νοσημάτων στον γενικό πληθυσμό και ανεπαρκή αντιμετώπιση του από τις υγειονομικές υπηρεσίες.

 

Η Έφη Σίμου είναι η συγγραφέας του Βιβλίου « Ενημέρωση Υψηλού Κινδύνου: ΜΜΕ, Κίνδυνος και Δημόσια Υγεία»

 

Παρασκευή, 09 Μάιος 2014 10:09

Υγεία και Διαδίκτυο

Τα τελευταία χρόνια έντονος είναι ο διάλογος ότι πολλές πτυχές του σύγχρονου κοινωνικού βίου έχουν υποκατασταθεί και εξαρτώνται από μια παγκόσμια μηχανή, το διαδίκτυο.
Είναι αλήθεια ότι το διαδίκτυο και τα εργαλεία κοινωνικής δικτύωσης, αποτελούν πλέον καθοριστικούς παράγοντες της δημόσιας σφαίρας, κινητοποιώντας το κοινό, καθορίζοντας τις πολιτικές εξελίξεις, αποκαλύπτοντας πολλές φορές την κρατική ή ιδιωτική αυθαιρεσία. Αν σε παλαιότερες εποχές, γινόταν προσπάθεια ελέγχου του επικοινωνιακού υλικού και της πληροφορίας, προκειμένου να εξυπηρετηθούν σκοποί και οικονομικά συμφέροντα, στη σημερινή εποχή, ο έλεγχος αφορά την αλληλεπίδραση μεταξύ εκείνων, που επικοινωνούν μεταξύ τους, ελέγχοντας τις ανάγκες και τις φιλοδοξίες τους με όρους ομοιότητας και εγγύτητας ως προς προσωπικά χαρακτηριστικά ( εξατομικευμένη διαφήμιση).
Το διαδίκτυο είναι συγκρίσιμο, από την άποψη του αναγνώστη, τόσο με μια τεράστια βιβλιοθήκη, όσο και με μια μεγάλη αγορά με πληθώρα προϊόντων. Από την πλευρά του εκδότη, συντελεί μια τεράστια πλατφόρμα από την οποία αντλεί ανατροφοδότηση από ένα παγκόσμιο ακροατήριο εκατομμυρίων αναγνωστών, θεατών, ερευνητών και υποψηφίων αγοραστών. Οποιοδήποτε φυσικό πρόσωπο ή οργανισμός με ένα υπολογιστή με σύνδεση στο διαδίκτυο μπορεί να αναζητήσει και να «δημοσιεύσει» πληροφορίες.
Αντίστοιχα η χρήση του διαδικτύου στην αναζήτηση πληροφοριών υγείας γίνεται όλο και πιο συχνή και βαθμιαία αναδεικνύεται ως πιο δημοφιλής σε σχέση με παραδοσιακές πηγές πληροφόρησης. Η πληροφορία στα θέματα υγείας βοηθάει τα άτομα να βελτιώσουν τις αποφάσεις για την προστασία της υγείας τους και πολλές φορές τα αποτελέσματα μιας θεραπευτικής αγωγής.
Η χρήση του διαδικτύου ως πηγή πληροφόρησης σε θέματα υγείας έχει καταγραφεί ότι συνδέεται με την σημαντικότητα και τη χρηστικότητα της πληροφορίας, το ενδιαφέρον για τη βελτίωση και τη διατήρηση της προσωπικής υγείας, το ποσοστό εμπιστοσύνης στην πληροφορία που είναι διαθέσιμη στο διαδίκτυο. Επιπλέον η χρήση συνδέεται με την ευκολία στην προσβασιμότητα από άτομα με αναπηρία ή άτομα με περιορισμένη πρόσβαση στις υπηρεσίες υγείας και είναι κυρίως χρήσιμη σε επίπεδο αγωγής υγείας με όρους πρόληψης και αυτοφροντίδας σε θέματα υγείας. Τέλος η διαθεσιμότητα της πληροφορίας είναι σημαντική για επαγγελματίες υγείας, υπευθύνους χάραξης πολιτικής, που σχεδιάζουν να παρέμβουν σε συγκεκριμένους πληθυσμούς -στόχους και έχει καταγραφεί ότι έχει θετικά αποτελέσματα ακόμα και σε πληθυσμούς ηλικιωμένων.
Παρόλα αυτά έχει καταγραφεί ότι παρά την εκτεταμένη χρήση του διαδικτύου η περισσότερο συχνή και αξιόπιστη πηγή πληροφόρησης παραμένει ο επαγγελματίας υγείας, ενώ πολλές μελέτες καταγράφουν ότι οι χρήστες δεν εμπιστεύονται σε μεγάλο βαθμό τις πληροφορίες υγείας που βρίσκουν στο διαδίκτυο. Σε έρευνα που πραγματοποιήσαμε στην Ελλάδα το Σεπτέμβριο του 2013, οι συμμετέχοντες απάντησαν ότι όταν αναζητούν πληροφορίες υγείας σε ποσοστό 76% απευθύνεται στο γιατρό, 58,8% στο διαδίκτυο, 53,5% στο φαρμακοποιό. Στην ερώτηση πόσο ικανοποιημένος είστε από την επάρκεια των πληροφοριών που αναζητήσατε 84.6% δήλωσε ικανοποιημένο από το γιατρό, 69,2% από το φαρμακοποιό και 54,4% από το διαδίκτυο. Τέλος στην ερώτηση πόσο εμπιστεύεστε τις πληροφορίες υγείας που αναζητήσατε 94.1% δήλωσε εμπιστοσύνη στις πληροφορίες που αναζήτησε από το γιατρό, 81,4% από το φαρμακοποιό και 51.2% από το διαδίκτυο.
Η αυτοδιάγνωση μέσω διαδικτύου για ερμηνεία συμπτωμάτων επίσης αρχίζει και χρησιμοποιείται εκτεταμένα. Σε έρευνα που πραγματοποιήθηκε στις ΗΠΑ ποσοστό 35% δήλωσε ότι έχει επιχειρήσει διάγνωση των συμπτωμάτων τους μέσω διαδικτύου, 29% εκ των οποίων ήταν 50-64 ετών και 13% άνω των 65 ετών. Σύμφωνα με τα αποτελέσματα μελέτης η χρήση διαδικτύου βρέθηκε ότι δεν επηρεάζει το διάστημα πριν από το οποίο οι ασθενείς αναζητούν ιατρική βοήθεια παρόλα αυτά το 49% δήλωσε ότι η πληροφορία υγείας που βρήκε στο διαδίκτυο τους έπεισε ότι τα συμπτώματα δεν ήταν σοβαρά και 15% ότι η πληροφορία που βρήκε δεν επηρέασε συνολικά τις αποφάσεις του. Σε αντίστοιχη έρευνα στην Ελλάδα 61.6% των συμμετεχόντων δήλωσε ότι έχει κάνει αυτοδιάγνωση με βάση πληροφορίες που αναζήτησε στο διαδίκτυο.
Ένα άλλο φαινόμενο που έχει καταγραφεί είναι η χρήση του διαδικτύου για αγορά φαρμάκων. Υπάρχει ένας αυξανόμενος αριθμός ατόμων που αγοράζουν φάρμακα μέσω διαδικτύου καθώς το διαδίκτυο είναι ένα βολικός, φθηνός και εμπιστευτικός τρόπος αγοράς και πωλήσεων, το αντίστοιχο ποσοστό στην Ελλάδα που δήλωσε ότι αγοράζει φάρμακα μέσω διαδικτύου είναι 11%.

To 1922 o Thomas Edison, κατά πολλούς ο περισσότερο παραγωγικός εφευρέτης της σύγχρονης εποχής, προέβλεπε ότι η κινηματογραφική ταινία θα φέρει επαναστατικές αλλαγές στο εκπαιδευτικό μας σύστημα και μέσα σε λίγα χρόνια θα υποσκελίσει κατά μεγάλο μέρος, αν όχι εξ ολοκλήρου, τη χρήση διδακτικών εγχειριδίων. Οι εξελίξεις τον διέψευσαν. Σήμερα ανησυχούμε ότι το διαδίκτυο θα υποκαταστήσει τον γιατρό, τον φαρμακοποιό, τον επαγγελματία υγείας. Καμία τεχνολογία δεν κατάφερε μέχρι σήμερα να υποκαταστήσει τον άνθρωπο και κυρίως την συνδυαστική- κριτική του ικανότητα, την διαίσθηση και την ευαισθησία του. Σε κάθε περίπτωση θα πρέπει να θυμόμαστε ότι κάθε μηχανή αναζήτησης μπορεί να βρει εκατομμύρια πληροφορίες, δεν μπορεί όμως να μας υποδείξει ποια πληροφορία είναι πιο σημαντική για μας και ποια είναι η καλύτερη για την διασφάλιση της υγεία μας και υπό αυτό το πρίσμα η αναζήτηση και κυρίως χρήση πληροφοριών υγείας θα πρέπει να γίνεται με προσοχή και με κύριο γνώμονα τους κινδύνους που μπορεί να περικλείει για την υγεία μας η αλόγιστη χρήση της.

 

Η Έφη Σίμου είναι επιστημονική συνεργάτης του Τομέα Επιδημιολογίας και Βιοστατιστικής της Εθνικής Σχολής Δημόσιας Υγείας και συγγραφέας του Βιβλίου «Ενημέρωση Υψηλού Κινδύνου: Μέσα Μαζικής Ενημέρωσης, Κίνδυνος και Δημόσια Υγεία»