Κυριακή 21 Οκτωβρίου 2018
Θανάσης Δρίτσας

Θανάσης Δρίτσας

Ο οξύς πόνος συχνά προκαλεί έντονη ενεργοποίηση του συμπαθητικού νευρικού συστήματος και υπερέκκριση μεγάλης ποσότητας των νευρο-ορμονών του στρες (βλ αδρεναλίνη). Όταν τα επεισόδια του πόνου επαναλαμβάνονται τότε ο οργανισμός παράγει σταθερά υψηλά επίπεδα αδρεναλίνης έτσι ώστε τα επίπεδα της ορμόνης αυτής στο αίμα να παραμένουν υψηλά ακόμη και χωρίς νέα επεισόδια πόνου. Αυτό το γεγονός χαμηλώνει το «κατώφλι» του πόνου και προκαλεί γενικευμένη υπεραλγησία ακόμη και χωρίς εξωτερικό ερέθισμα πόνου. Επίσης ο χρόνιος πόνος προκαλεί κατάθλιψη και συναισθηματικές αντιδράσεις που συνολικά επιδεινώνουν την δυσφορία που προκαλεί η χρονιότητα του αλγεινού ερεθίσματος.

Η ακρόαση χαλαρωτικής-ονειρικής μουσικής, έχουν δείξει μέχρι σήμερα οι επιστημονικές μελέτες, ότι οδηγεί σε σημαντική μείωση του αισθήματος του πόνου, βελτιώνει τον βαθμό της κατάθλιψης που σχετίζεται με τον χρόνιο πόνο, οδηγεί σε καλύτερο ύπνο (συχνά ο χρόνιος πόνος συνδέεται με αυπνία) και μειώνει την κατανάλωση αναλγητικών και αγχολυτικών φαρμάκων. Οι βιολογικοί μηχανισμοί μέσω των οποίων η μουσική ανακουφίζει τον πόνο είναι μεταξύ άλλων η τροποποίηση του επιπέδου των βήτα-ενδορφινών, η επίδραση στην παραγωγή ντοπαμίνης από τον εγκέφαλο, η αυξημένη παραγωγή της «καλής ορμόνης» ωκυτοκίνης και η αύξηση των επιπέδων της «αντικαταθλιπτικής ορμόνης» σεροτονίνης στο κεντρικό νευρικό σύστημα. Επίσης φαίνεται ότι ένας σημαντικός μηχανισμός μέσω του οποίου η μουσική δρα ευεργετικά στην ανακούφιση του πόνου είναι η εκτροπή της συγκέντρωσης του πάσχοντα μακρυά από το αλγεινό ερέθισμα.

  Φαίνεται ότι η ανακούφιση από τον πόνο μέσω μουσικής συμβαδίζει και με την ελάττωση του στρες και του άγχους που νοιώθουν ασθενείς που πάσχουν από οξύ ή χρόνιο πόνο. Άλλωστε, με βάση τις μελέτες του ιταλού γιατρού Bernardi που έχουν δημοσιευθεί στο έγκριτο επιστημονικό περιοδικό Circulation (2009), το αυτόνομο νευρικό μας σύστημα «κουρδίζεται» απόλυτα πάνω στην δυναμική της μουσικής που ακούμε. Ο Bernardi κατά τη διάρκεια καθετηριασμών καρδιάς μετρούσε την επίδραση διαφορετικού είδους μουσικής στο αυτόνομο νευρικό σύστημα μέσω πολλαπλών παράλληλων καταγραφών πχ της αρτηριακής πίεσης, των καρδιακών παλμών, της ροής αίματος προς τον εγκέφαλο, της διαστολής των αγγείων του δέρματος, του βαθμού μεταβλητότητας των καρδιακών παλμών. Εβαζε στους ασθενείς διαφορετικά μουσικά κομμάτια άλλοτε ήπια-μυσταγωγικά (πχ μουσική από καντάτες του JS Bach) και άλλοτε πχ άριες από όπερες του G Verdi με γρήγορο ρυθμικό τέμπο, αυξημένη ένταση και δυναμική. Παρατήρησε ότι το αυτόνομο νευρικό σύστημα των ατόμων που συμμετείχαν ακολουθούσε ακριβώς την δυναμκή της μουσικής δομής δηλ. έντονη διέγερση σε στιγμές κορύφωσης της δυναμικής και αντίστροφα μείωση της διέγερσης στα πολύ ήπια και χαλαρά μουσικά μέρη.

Σε μια σχετικά πρόσφατη εργασία που έγινε στον καρδιολογικό τομέα του Ωνασείου Καρδιοχειρουργικού Κέντρου (Dritsas 2014) μελετήθηκε η επίδραση της μουσικής ακρόασης στο αίσθημα του πόνου και του άγχους κατα τη διάρκεια καρδιολογικών-ηλεκτροφυσιολογικών επεμβάσεων. Στην μελέτη αυτή συμμετείχαν 120 ασθενείς που υποβλήθηκαν κυρίως σε επεμβάσεις εμφύτευσεις συσκευών απινιδωτών και βηματοδοτών αλλά και ασθενείς που υποβλήθηκαν σε επεμβάσεις ηλεκτροπηξίας (ablation) λόγω αρρυθμιών. Η μελέτη ήταν τυχαιοποιημένη και οι ασθενείς χωρίστηκαν σε δύο ομάδες, η μια ομάδα (60 ασθενείς) κατά την διάρκεια των επεμβάσεων άκουγε μουσική μέσω ακουστικών που ήσαν συνδεδεμένα σε φορητό μικρό εξωτερικό δίσκο (USB) ο οποίος περιείχε μουσικά αρχεία (σε μορφή mp3) με οργανική κατάλληλα επιλεγμένη χαλαρωτική μουσική. Η άλλη ομάδα (60 ασθενείς) η οποία δεν άκουγε μουσική απετέλεσε την ομάδα ελέγχου. Όλοι οι ασθενείς συμπλήρωσαν ειδικά ερωτηματολόγια που αφορούν την εκτίμηση του βαθμού άγχους-στρες πριν και κατά την διάρκεια των επεμβάσεων (State/Trait Anxiety Inventory). Επίσης μέσα από την βαθμονόμηση των απαντήσεων που έδωσαν οι ασθενείς σε κλίμακες οπτικής αναλογίας (VAS) εκτιμήθηκε ο βαθμός πόνου και άγχους που ένοιωθαν κατα τη διάρκεια των επεμβάσεων. Όταν συγκρίθηκαν οι μετρήσεις στις δύο ομάδες βρέθηκε ότι η ομάδα της μουσικής ακρόασης σε σχέση με την ομάδα ελέγχου ένοιωσε σημαντικά λιγότερο πόνο και άγχος κατά την διάρκεια των επεμβάσεων χωρίς μάλιστα να χρησιμοποιηθούν καθόλου αγχολυτικά ή αναλγητικά φάρμακα. Η πρωτοποριακή αυτή μελέτη απέδειξε ότι η ακρόαση χαλαρής μουσικής (antistress music) μπορεί να υποκαταστήσει μερικώς φάρμακα τα οποία χορηγούνται ενδοφλεβίως για την ανακούφιση από τον πόνο και το άγχος.

 

Μια πρόσφατη μέτα-ανάλυση 97 τυχαιοποιημένων μελετών εφαρμογής μουσικής θεραπείας για την αντιμετώπιση του πόνου (Lee HJ. 2016)  έδειξε ότι οι μουσικές παρεμβάσεις ασκούν κλινικά σημαντική επίδραση στη μείωση της έντασης του πόνου, στο αρνητικό συναίσθημα που προκαλεί ο πόνος, στον περιορισμό των φυσιολογικών αντιδράσεων (αύξηση της συστολικής-διαστολικής αρτηριακής πίεσης, αύξηση της καρδιακής συχνότητας) που προκαλεί το αίσθημα του πόνου. Επίσης η εφαρμογή μουσικής παρέμβασης μπορεί να μειώσει την χρήση αναισθητικών ουσιών, τη χρήση οπιοειδών και μη-οπιοειδών αναλγητικών φαρμάκων που χρησιμοποιούνται για την καταστολή του πόνου. Δεν υπήρξαν σημαντικές διαφορές όσον αφορά την επίδραση στον πόνο μεταξύ της βιωματικής παρέμβασης (music therapy) και της μουσικής ακρόασης επιλεγμένης μουσικής (music medicine) αν και φαίνεται ότι η βιωματική ζωντανή παρέμβαση είναι περισσότερο αποτελεσματική στην ανακούφιση του πόνου σε παιδιά ή σε ασθενείς με χρόνιους πόνους.

Επιπλέον μια σχετικά πρόσφατη συστηματική ανάλυση (Bradt J. 2013) των τυχαιοποιημένων κλινικών μελετών μουσικής παρέμβασης σε στεφανιαίους ασθενείς (26 μελέτες με συμμετοχή 1369 ασθενών), στα πλαίσια των αξιόπιστων προσεγγίσεων της Cochrane Database of Systematic Reviews, έδειξε ότι η ακρόαση μουσικής ασκεί μια σημαντική αλλά μέτρια επίδραση στο βαθμό του άγχους ασθενών που πάσχουν από στεφανιαία νόσο. Επίσης η ίδια συστηματική ανάλυση έδειξε ότι η ελάττωση του βιωμένου άγχους σε στεφανιαίους ασθενείς σχετίζεται με σημαντική ελάττωση της αρτηριακής συστολικής πίεσης, της αναπνευστικής και καρδιακής συχνότητας, του βαθμού στηθαγχικού πόνου αλλά και με βελτίωση της ποιότητας του ύπνου των ασθενών που αναλύθηκαν. Η ίδια ερευνητική ομάδα (Bradt J. 2013) εξέτασε την επίδραση της μουσικής ακρόασης στο βαθμό του άγχους ασθενών κατά τη φάση αναμονής πριν από κάποια χειρουργική επέμβαση. Έγινε ανάλυση 26 μελετών με 2051 ασθενείς μετέχοντες και τα αποτελέσματα έδειξαν ότι η μουσική ακρόαση ελάττωσε σημαντικά το βιωμένο προεγχειριτικό άγχος  με βάση τις απαντήσεις των ασθενών στo αξιόπιστο βαθμονομημένο ερωτηματολόγιο εκτίμησης άγχους State-Trait Anxiety (STAI-S).

Υπάρχουν σοβαρές ενδείξεις ότι η συστηματική εφαρμογή μουσικής παρέμβασης μπορεί να αποτελέσει συμπληρωματική μορφή αγωγής κατά την νοσηλεία στεφανιαίων ασθενών διότι η μουσική με πολύ χαμηλό κόστος, αναίμακτα και χωρίς παρενέργειες, επιτυγχάνει να μειώσει την καρδιακή συχνότητα, την αρτηριακή πίεση, την ένταση του θωρακικού-στηθαγχικού πόνου και το άγχος του νοσηλευόμενου ασθενή. Επιπλέον καλά σχεδιασμένες μελέτες θα πρέπει μελλοντικά να συγκρίνουν τις διαφορές μεταξύ της παθητικής ακρόασης προ-επιλεγμένης μουσικής (music medicine) και της βιωματικής μουσικής θεραπείας (music therapy) η οποία απαιτεί την παρουσία εκπαιδευμένων θεραπευτών. Φαίνεται ότι η ζωντανή μουσική παρέμβαση θα αποβεί σημαντικό κλινικό εργαλείο στο μέλλον και ήδη σε αρκετά νοσοκομεία της Ευρώπης και των ΗΠΑ ειδικοί μουσικοί-θεραπευτές παρέχουν υπηρεσίες σε νοσοκομεία με την μορφή ευέλικτων μουσικών σχημάτων (βλ.το δημοφιλές ντουέτο άρπα και φλάουτο).

 

 

ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΗ ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

 

Αθανάσιος Δρίτσας. Η μουσική παρέμβαση στον καρδιαγγειακό ασθενή. Ελληνική Καρδιολογική Επιθεώρηση (2015): σελ.544-549

 

Luciano Bernardi, Cesare Porta, Gaia Casucci, Rossella Balsamo, Nicolò F. Bernardi, Roberto Fogari, Peter Sleight. Dynamic Interactions Between Musical, Cardiovascular, and Cerebral Rhythms in Humans. Circulation, published 22 June 2009.

 

Bradt J, Dileo C, Potvin N. Music for stress and anxiety reduction in coronary heart disease patients. Cochrane Database of Systematic Reviews 2013, Issue 12, Art No:CD006577

 

Bradt J, Dileo C, Shim M. Music interventions for preoperative anxiety. Cochrane Database of Systematic Reviews 2013, Issue 6, Art No: CD006908

 

Dritsas A, Dimtsia I, Laoutaris I, Poulos G, Maounis T. The ability of music to prevent pain and anxiety during invasive cardiology procedures: A randomized control study. European Journal Cardiovascular Prevention Rehabilitation 2014: P628 (Europrevent 2014)

 

Lee HJ. The effects of music on pain: A Meta-Analysis. Journal of Music Therapy 2016; 53(4):430-47

 

 

·        O Θανάσης Δρίτσας είναι καρδιολόγος, αναπληρωτής διευθυντής στο Ωνάσειο Καρδιοχειρουργικό Κέντρο (ΩΚΚ), συνθέτης και συγγραφέας, μέλος της Διεθνούς Εταιρείας Μουσικής στην Ιατρική (ISMM)