Δευτέρα 23 Σεπτεμβρίου 2019
Δευτέρα, 09 Οκτώβριος 2017 12:20

Ανήλικοι, ψυχική υγεία και κρατικές δομές

Από

Πολλές φορές ακούμε περί της εύθραυστης ψυχικής υγείας παιδιών και εφήβων, είτε προειδοποιητικά (ότι πρέπει να την προστατεύσουμε) είτε καταγγελτικά (μέσω ερευνών που καταγράφουν αύξηση ψυχικών προβλημάτων ή διαταραχών στον ανήλικο πληθυσμό). Σπανίως όμως μας δίνεται μια σύντομη περιγραφή του πώς και από τί επηρεάζεται η ψυχική τους υγεία. Θα δούμε άμεσα ότι πρόκειται για λίγες, πολύ βασικές προϋποθέσεις που εξασφαλίζουν την καλή ψυχική υγεία του παιδιού και του εφήβου. Επίσης θα δούμε ότι δυστυχώς το περιβάλλον που το κράτος παρέχει στους ανήλικους πολίτες του δεν ευθυγραμμίζεται με αυτές.

Το πρώτο βασικό στοιχείο που πρέπει να εξασφαλίζουμε σε έναν ανήλικο είναι η αίσθηση της ασφάλειας και σταθερότητας στο περιβάλλον του: η καθημερινότητα του ανηλίκου πρέπει να είναι προβλέψιμη, συνεπής και σταθερή όσον αφορά τους κανόνες που την διέπουν. Σε ένα τέτοιο περιβάλλον εξασφαλίζουμε ότι ο ανήλικος θα αισθάνεται άνετα να δράσει και να πειραματιστεί χωρίς τον φόβο του άγνωστου. Δηλαδή δεν αυτοπεριορίζεται ούτε στην εξέλιξη της ευφυίας και των ταλέντων του ούτε στα συναισθήματά του λόγω απειλής της άγνωστης συνέπειας ή αντίδρασης. Αποφεύγουμε έτσι πολλά αίτια ψυχικών διαταραχών όπως κατάθλιψη, άγχος, φοβίες, αποκλίνουσα συμπεριφορά, κλπ.

Το δεύτερο στοιχείο είναι η αίσθηση του ανηλίκου ότι ελέγχει ο ίδιος τις εμπειρίες του μέσω ξεκάθαρων κανόνων στην καθημερινότητα του, απαράβατοι ως προς τις συνέπειες που επιφέρουν, τόσο σε περίπτωση συμμόρφωσης (επιβράβευση) όσο και σε περίπτωση παράβασης (πειθαρχική συνέπεια). Η αίσθηση του ελέγχου έγκειται στο ότι ο ίδιος ο ανήλικος επιλέγει πώς θα φερθεί έχοντας πλήρη γνώση και πρόβλεψη του τί θα συμβεί, καθώς και του πώς θα αποφύγει ή θα επιδιώξει συγκεκριμένες εμπειρίες. Αυτό δίνει στον ανήλικο την αίσθηση της προσωπικής δύναμης και μέσω αυτής αναπτύσσει αυτοπεποίθηση και υπευθυνότητα. Έτσι αποφεύγουμε σειρά αιτίων που οδηγούν σε έλλειψη κινήτρου, παθητικότητα, βίαια συμπεριφορά, μη εποικοδομητική αντιδραστικότητα και διατάραξη οικογενειακών και κοινωνικών σχέσεων.

Το τρίτο στοιχείο είναι η επικοινωνία: Αποδίδουμε σημασία σε ό,τι έχει να μας πει. Επεξηγούμε/καθοδηγούμε μέσω της συζήτησης χωρίς αποφθεγματικό λόγο (δηλαδή αποφεύγουμε φράσεις του τύπου «θα το κάνεις γιατί έτσι/γιατί το λέω εγώ/γιατί έτσι κάνουν όλοι»). Έτσι ο ανήλικος εξελίσσει την κριτική του σκέψη και την δυνατότητα του διαλόγου και της επιχειρηματολογίας, ενώ ταυτόχρονα ενισχύουμε όλες τις άλλες αρχές που περιγράψαμε. Ο ανήλικος γίνεται κοινωνικός, με αυτοπεποίθηση και ικανότητα να συνδιαλέγεται με κάθε ηλικία, ενώ αποφεύγουμε αίτια απομόνωσης, ψυχικών διαταραχών αντίληψης και τις φοβίες/παραβατικές συμπεριφορές που πηγάζουν από την λανθασμένη απόδοση αιτίου.

Παρέχοντας στον ανήλικο ένα περιβάλλον που διέπεται από αυτές τις βασικές αρχές χωρίς να παύσουν ακόμα και στην περίπτωση κρίσης που διαταράσσει την καθημερινότητα (αντιθέτως, η κρίση πρέπει να ενσωματωθεί εποικοδομητικά στις αρχές δράσεις-αντίδρασης-αιτιολόγησης για κάθε συνεπαγόμενη αλλαγή της καθημερινότητας), προστατεύουμε την ψυχική του υγεία και τον ενδυναμώνουμε ώστε ακόμα και ενώπιον ακραίων συνθηκών να διαθέτει τις ψυχικές αντιστάσεις και στρατηγικές μεθόδους αυτοπροστασίας που θα τον κρατήσουν υγιή και σε έλεγχο και γνώση του τοπίου που καλείται να χειριστεί.

Κανονικά, ένα κράτος με σωστό σχεδιασμό επιδίδεται στην παροχή περιβάλλοντος που διέπεται από αυτές τις αρχές. Δηλαδή, ένα μεγάλο ποσοστό του σχεδιασμού εστιάζει στην πρόληψη των ψυχικών νοσημάτων των ανηλίκων, χρησιμοποιώντας αυτές τις αρχές για να το πετύχει.

Δυστυχώς, το αντίθετο συμβαίνει τόσο διεθνώς όσο και στην Ελλάδα: αντί για υποστηρικτικό, το σχολείο είναι αξιολογητικό χωρίς δομές που να εξασφαλίζουν τα ανωτέρω. Εκτός του σχολείου, οι δομές ψυχικής υγείας είναι μόνο για τις περιπτώσεις που ήδη υπάρχουν συμπτώματα και συνήθως έντονης μορφής. Οι γονείς δηλαδή δεν έχουν καμία στήριξη εάν δεν την εξασφαλίσουν με δική τους πρωτοβουλία εάν έχουν την οικονομική δυνατότητα και το κατάλληλο περιβάλλον για να το τολμήσουν.

Ιδιαιτέρως δε στην σύγχρονη εποχή της κρίσης, με τις ιδιαιτέρως έντονες επιπτώσεις στην Ελλάδα, όχι μόνο οι υπάρχουσες ανεπαρκείς δομές αλλά και η ίδια η καθημερινότητα της οικογένειας διαταράσσεται υπό τον φόβο του αγνώστου και την έλλειψη αίσθησης ελέγχου, λόγω της άστατης και απρόβλεπτης κρατικής πολιτικής που εξυπηρετεί οικονομικά θέματα εις βάρος και χωρίς πρόβλεψη για την κοινωνική συνοχή και ψυχική υγεία.

Αυτή την κρατική αταξία, τοξικότητα και ασυνέπεια εισπράττει ο ανήλικος σε κάθε πτυχή της καθημερινότητας του. Ως εκ τούτου η ψυχική του υγεία από όλες τις απόψεις είναι σε υψηλό κίνδυνο και εξαρτάται αποκλειστικά και μόνο από τις δυνάμεις και αφοσίωση της οικογένειας στην εφαρμογή των ανωτέρω αρχών.

 
* Η Τάνυα Γεριτσίδου είναι ειδική ψυχοπαιδαγωγός, https://www.facebook.com/tanyageritsidou/